-Генийн хувьсгал ба Монголын тал нутаг-

Хүн төрөлхтний түүхэнд, үндэстнүүдийн үүсэлд үлгэр гэмээр нууцлаг харилцаа хамаатал байсаар ирснийг өнөөдрийн шинжлэх ухааны олон судалгаа харуулж байна. Тухайлбал, дундад зууны үеийн Ижил мөрний хазарууд болон өнөөгийн Афганистаны уулын бүсэд оршин суух хазарууд хоорондоо ямар холбоотой вэ? Сибирийн нүүдэлчид яагаад америк апача овгийн индиануудын “үеэлүүд” болов?

Тал нутгийн аугаа их гүрнүүдийн түүхийг салгах, эсвэл “түрэгжүүлэх” оролдлогыг Европ төвтэй шинжлэх ухаан, мөн зөвлөлтийн үзэл сурталжсан судалгаа урт хугацааны турш хийсээр ирсэн билээ. Сүүлийн үед ч гэсэн монголчууд үндэстнийхээ хувьд XII зуунд л үүссэн гэж үзэх хандлага санаархал гарсаар байна.

Тэгвэл сүүлийн үеийн археологийн олдворууд, Монголын эрдэмтдийн судалгаа, ялангуяа палеогенетикийн ухаанд хийгдэж байгаа хувьсгал нь Евразийн нүүдлийн соёл иргэншил бүхэлдээ боссон суурь нь протомонгол үндэстэй байсныг, харин үүний биологийн ул мөр нь дэлхийн хэдэн арван ард түмний цусанд оршсоор байгааг баталж байгаа билээ.

Түүхч Гүнжийн Сүхбаатарын түүхэн гавьяа нь Хүннү нарын нууцыг тайлсанд оршино

Евразийн түүхэнд хамаарах протомонгол эх үндсийн асуудал удаан хугацааны турш дарагдмал байв. Оросын түүх бичлэг нь М.Э.Ө II зуунд үүссэн нүүдэлчин Хүннү нарын эзэнт гүрнийг “түрэг хэлтний” бүлэгт хамааруулсаар ирсэн.

1980 онд Монголын нэрт түүхч, эртний судлаач, доктор профессор Гүнжийн Сүхбаатар энэхүү үлгэрийг өөрийн судалгаагаар няцаасан юм. Тэрээр эртний Хятадын олон түүхэн эх сурвалжуудыг, тухайлбал, Сыма Цяний “Shiji” буюу “Түүхэн тэмдэглэлүүд”, “Han shu” буюу “Хан улсын түүх” эх сурвалжуудыг судлаад “Монголчуудын эртний өвөг” гэх нэгэн сэдэвт судалгааны бүтээлээ гаргасан юм. Тэрээр Монголын газар нутаг дээр оршиж байсан нүүдэлчдийн эзэнт гүрнүүд бие биеэ залгамжилсан болохыг баталсан: Хүннү → Сяньби → Тоба Вэй → Жужаан → Кидань → Монголын Эзэнт гүрэн.

Г.Сүхбаатар нь хятад галигаар хадгалагдан үлдэн хүннү үгсийн санд хэл зүйн гайхалтай дүн шинжлэл хийж, тэдгээр нь протомонгол үндэстэй болохыг баталсан.

-Хүннүгийн цэргийн эрхтэн тушаалтны дээд цол болох “туату” нь эртний монгол хэлний “түшээ” гэсэн үг

-Хүннүгийн “чэнли” гэх үг нь нэн эртний монгол хэлний тэнгэр гэх утгатай “тэнгри” гэсэн үг

-Хүннүгийн хаадын “Шаньюй” гэх цол нь нэн эртний монгол хэлний “Зүүн”, эсвэл “Цэцэн” гэх үгс болохыг тайлж уншсан байна.

Г.Сүхбаатар нь Монголын төрт ёсны түүхийг 1500 жилээр урагшлуулж, монголчуудад жинхэнэ дэд өвгийг нь олж өгсний хариуд тухайн үедээ хэлмэгдүүлэлтэд өртөж байсан аж. Гэхдээ түүний бичсэн болгон үнэн байсныг цаг хугацаа нотолсон. Энэ гайхалтай хүнээр хичээл заалгаж, лекцийг нь сонсож байсны хувьд би өөрийгөө азтай хүн гэж боддог. Мэргэн багшдаа мөргөмү.

Монгол Улсад өнөө үед хийгдэж байгаа археологийн малтлагууд нь, тухайлбал Хүннүгийн нийслэл Луут хотын малтлага, Ноён уулын булшнууд, Гол Модны дурсгалт газрын малтлага нь хүннү нарын гэрийн бүтэц, оршуулах зан үйл, хувцас өмсгөл, эрхэлж байсан аж ахуй нь Монголын уламжлалт соёл, амьдрал ахуйд үргэлжлэлээ олсон болохыг баталж байгаа.

Жужааны хаант улс нь тал газрын төрийн загварыг үндэслэгчид болох нь

Протомонгол өвийн асуудалд Жужааны хаант улс (М.Э.IV–VI зуун) онцгой байр суурийг эзэлдэг. Уг хаант улсыг цэвэр монгол угсаа гарлын овгууд болох нирунчууд, нирун-монголчууд байгуулсан юм. Чухам жужаанууд л тал нутагт өнөөгийн бидний мэдэх улс төрийн системийг авчирсан билээ. Жужааны хаант улсад л “Каган” буюу хаан, “Хатун” гэх цолууд анх удаа хэрэглэгдсэн болох нь түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ. Жужаанууд нь нийгмээ зуут, мянгатад хуваасан цэрэг-захиргааны чанд хатуу системийг анх удаа үүсгэж, хатуу хууль засаг тогтоож, Мөнх Хөх Тэнгэрийг шүтэх ёсыг олон нийтийн дунд батжуулсан юм.                 

VI зуунд жужаануудын эсрэг боссон түрэг аймгууд нь Түргийн хаант улсаа байгуулахдаа нүүдлийн соёл иргэншлийг шинээр үүсгээгүй. Тэд жужаануудын бэлэн загвар дээр ирээд, протомонгол-жужаануудын төрийн машин, соёлын код, цэргийн тактик, тэр ч бүү хэл тэнгэр мөргөлийг нь хүртэл өвлөсөн билээ.

Орчуулгын алдаа буюу хоёр өөр Хазаар

Ижил нэрийн улмаас төөрөгдөл үүсэх явдал түүхэнд элбэг байдаг. VII–X зуунд Ижил мөрөн орчмоор Түргийн Хазаарын хаант улс оршиж байв. Харин одоогийн Афганистанд хазаарчууд буюу хазаар-монголчууд гэх ард түмэн амьдардаг. Энэ хоёр хазаар хоорондоо холбоотой юу? Шинжлэх ухаан үгүй гэж итгэлтэй үзэж байгаа.

Афганы хазаарчууд бол Чингис хааны үеийн Эзэнт гүрний түүхийн шууд үргэлжлэл юм. XIII–XIV зууны үеийн аян дайны улмаас Афганистанд үлдсэн монголчууд нутгийн иргэдтэй цус холилдсон нь өнөөгийн Афганистан дахь хазааруудын дээд өвөг юм. “Хазаар” гэх үг нь перс хэлний hazār (мянга) гэсэн үгнээс үүсэлтэй. Нутгийн ард иргэд Монголын цэргийн мянгат гэх томьёоллыг ийн орчуулсан хэрэг. Орчин үеийн хазаар-монголчууд перс хэлээр ярьдаг ч антропологийн хувьд монгол нүүр царайгаа, мөн овог аймгийн монгол бүтцээ (Дай Занги, Дай Кунди овгууд) хадгалж үлдсэн байна. Тэдний үгсийн сангийн 10 орчим үг нь монгол үгс байдаг. Мөн генетикийн судалгаа нь монголчуудын цусан төрөл болохыг тогтоосон байна.

“Чингис хааны ген” буюу хэний судсаар монгол цус урсаж байгаа вэ?

XXI зууны эхээр генетикч шуугиан тарьсан нээлт хийв. Евразийн хэдэн сая эрэгтэйчүүдийн цусанд эцгийн талаас өвлөгдсөн C2 (M217) гаплогруппын онцгой шугам илэрч, үүнийг нь “Чингис хааны ген” хэмээн нэрийджээ. Энэ ген нь Монголын өндөрлөгт мянга гаруй жилийн өмнө үүсэж, Монголын цэргийн сурвалжтануудын хүчээр богино хугацаанд дэлхийн хэмжээнд тархсан байна.

Энд бид мэдээж шууд угсааны монголчууд болох өвөрмонгол, дээд монгол, буриад монгол, тува монгол, халимаг монголын талаар дурдахгүй. Харин биднээс гадуур хаагуур монгол цус тархсаныг сонирхъё.

Генетикийн С2 маркер нь хэл ярианы хувьд бие биеэсээ хол боловч эцгийн талаас монгол гаралтай бүхэл бүтэн ард түмнүүдийг өнөөдөр нэгтгэж байна. Үүнд:

1.Афганистаны хазаарууд. Хазаар эрэгтэйчүүдийн гуравны нэг энэ гаплогруппийг тээж байгаа нь Чингис хааны цэргийн мянгатаас үүссэн гэдгийг шинжлэх ухааны үндэстэй баталж байгаа хэрэг.

2.Узбекийн угсаа залгамжлал. Баянбүрдүүдийн эрх мэдлийг булаан авсан монголчуудаас узбекууд энэхүү генийг өвлөжээ. Узбекийн Барлас овгийн элит хэсгийг монгол ген тодорхойлж байна. Энэхүү барлас овгоос доголон Төмөр хаан төрсөн ба түүний үр сад нь хожим Энэтхэг дэх Аугаа Моголын эзэнт гүрнийг байгуулсан билээ. Үүнээс гадна Хивины хант улсыг захирч байсан Кунград овог, Бухарын эмиратыг захирч байсан Мангыт овгууд ч монгол гентэй юм.

3.Казахын овгууд. Монголын цэргийн гол цөм нь түрэг хэлний Дешт-и-Кипчакийн орчинд бүрэн ууссан боловч өөрийн генээ үлдээжээ. Казахын Дээд болон Дунд жузын овгуудад С2 маркер давамгайлж байна. Конырат овогт энэ үзүүлэлт 85 хувь, Найман, Керей, Жалайыр, Дулат омгуудад ч энэ үзүүлэлт өндөр байгаа. Энэхүү шугам нь казахын сурвалжтанууд болох торе буюу Чингисийн шууд удмынхныг ч 100 хувь тодорхойлж байгаа.

4.ОХУ дахь ард түмнүүд: ногайчууд, каракалпакууд, крымын татарууд, башкирууд. Алтан ордын улсын уусгалтын тогоонд чанагдсан ард түмнүүд Монголын нүүдэлчдээс уламжлагдсан С2 гаплогруппын генийг тээж байна.  

5.БНХАУ дахь ард түмнүүд: дунсянчууд, баоаньчууд. Эдгээр ястнууд нь лалын шашныг шүтдэг боловч монгол хэлээр ярьдаг. Тэднийг Юань гүрний үеийн Монголын цэргийн шууд удмынханд тооцдог.

Сибирийн өлгий ба америкийн “үеэлүүд”

Өнөөдөр монгол ген хэмээн тодорхойлогдоод байгаа энэхүү шугам нь түүхийн бүр эртний үе рүү гүнзгий шургаж, Өмнөд Сибирь, Алтай, Байгаль далай орчмын газар нутгийг ч хамарна. Чухам энэ хязгаараас л 15-20 мянган жилийн өмнө Америкийн индианчуудын өвөг дээдэс Берингийн хоолойгоор дамжин шинэ ертөнцөд очсон аж. Индианы навахо, апачо овгийнхон болон Сибирийн уугуул иргэд болох кетууд, хакасууд, тува нарын дунд хийсэн судалгаанаас үзэхэд тэд хэлний хувьд денэ-енисейн хэлний бүлэгт адил хамаарч, генийн хувьд Q гаплогруппаар холбогддог байна. Нөгөөтээгүүр индианы бөө мөргөл, овог аймгийн тотемууд, морийг шүтэх ёсон, нүүдэлчин ахуйг нь харахаар хожим нь аугаа их Монголын соёл иргэншлийг үүсгэсэн Евразийн нүүдэлчдийн соёлтой гайхмаар адил үзэгдэнэ. Энэ бол тэд нэг эх үүсвэртэй байсны нотолгоо билээ.

Төгсгөлийн оронд: Монголын их өв нь орчин үеийн ертөнцийн үндэс суурь юм

Аугаа их тал нутаг протомонгол овгууд болох хүннү, жужаан, сяньби нарын эх үндсийг нь тавьсан ёс журам, уламжлалын дагуу олон зуун жил амьдарсаар ирсэн. Улс төрийн дэглэмүүд Евразийн түүхийг монголчуудын түүхийг өөртөө тохируулан өөрчилж, нуун дарагдуулсаар ирсэн ч түүхэн үнэн цаг хугацааны урсгалд ил гарав.

Монголын ертөнц, Монголын их өв нь гэнэт л 1206 онд Онон мөрний эрэгт үүссэн зүйл биш, мянган дамжин өвөг дээдсээс уламжлагдан Евразийн түүхийг зохиож, шинэчилж, чиглүүлсээр, өөрийн цусаар тэтгэсээр ирсэн хүчин зүйл нь билээ.

Гэхдээ Монголын их өвийн дэлхийн түүхэнд оруулсан хувь нэмрийг зөвхөн генетикийн буюу цэрэг дайны үйл ажиллагааны хүрээнд авч үзэх нь учир дутагдалтай. Мөн чанартаа бол эртний монголчуудын байгуулсан төрт улсууд, Хүннү, Жужаанаас эхлээд Чингис хааны Их эзэнт гүрэн хүртэлх төрт улсууд өнөөгийн бидний амьдарч буй дэлхий ертөнцийн дэг журмын үндсийг тавьж өгсөн юм. Тодруулбал:

-Анхны даяаршил ба Pax Mongolica: Евразийн тархмал соёл иргэншлүүдийг монголчууд XIII–XIV зууны үед хүн төрөлхтний түүхэнд анх удаа нэгтгэн, геополитик болон эдийн засгийн нэгдмэл системийг бий болгосон юм. Түүхэнд анх удаа Газрын дундад тэнгисээс Номхон далай хүртэлх тив дамжсан аюулгүй коридор үүссэн. Худалдаачдын тэмээн жингийн цуваа, дипломат элчүүд, шинжлэх ухааны нээлтүүд, соёлын солилцоо зэрэг нь урд өмнө үзэгдээгүй хурдтайгаар Евразийг хэрэв. Энэ бол хүн төрөлхтний түүхэн дэх анхны даяаршил байлаа.

-Орчин үеийн дипломат харилцаа болон шууданг үндэслэв. Улааны өртөөд болон улаа нэхэх бэлэн морьдтой Монголын шуудангийн “Өртөө” систем нь орчин үеийн логистикийн эхлэл болсон.

Монголчууд олон улсын харилцаанд анх удаа дипломат дархлаа хэмээх ойлголтыг элч нарын халдашгүй байдлыг хангасан төмөр пайзаараа дамжуулан эргэлтэд оруулав. Энэ нь өнөөгийн дипломат харилцааны гол дүрэм хэвээр байгаа билээ.

-Шашин шүтлэгт төв хандах уламжлал. Орчин үеийн Хүний эрхийн тунхаг гарахаас хамаагүй өмнө Чингис хааны Их засаг хуульд шашин шүтэх туйлын эрхийг баталгаажуулж өгсөн байв. Монголын эзэнт гүрний нийслэлд ч, харьяа улс орнуудад ч лалын шашинтнууд, христийн шашинтнууд, буддын шашныхан, иудейчүүд, тэнгэр мөргөлтнүүд эв найртай зэрэгцэн оршиж, мөргөн залбирч, бүх шашны санваартан мяндагтнууд татвараас чөлөөлөгддөг байжээ.

-Евразийн улс төрийн газрын зургийг зурав. Орчин үеийн хил хязгаар, мөн олонх их гүрний төрт ёсны уламжлал нь Монголын их өвийн шууд үр дүн юм. Монголын ноёрхол нь тархай бутархай славянчуудыг Москвагаа тойрон нягтрахад хүргэснээр Орос улсыг үүсгэсэн юм. Юань гүрэн анх удаа Хятадын өмнөд, хойд хэсэгт бие даан оршиж, олон зуун жилийн турш хоорондоо дайтсаар ирсэн ханлигуудыг нь нэгтгэж өгөхдөө Төвд, Юнаныг нэгдсэн хилд багтаав. Энэхүү хил нь өнөөгийн БНХАУ-ын газрын зургийг ч тодорхойлж байгаа.

Монголын Их эзэнт гүрний генын болон соёлын ул мөр нь Амар, Дунай мөрнөөс Гинкудуш хүртэлх орон зайн ард түмнүүдийг үүрд нэгтгэв. Дэлхийн газрын зургийг Дундад зуун болгон шинэчилсэн Монголын их өв нь орчин үеийн олон улсын байгууламжийн улс төр, эдийн засаг, дипломатын ноён нурууг бүтээж өгсөн юм.

Т.МАНДАЛА

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ АРАВДУГААР САРЫН 13. МЯГМАР ГАРАГ. № 193 (7935)

Хуурамч мэдээлэл хаа сайгүй тархах болсон энэ үед баримттай, эх сурвалжтай, үнэн бодитой мэдээллийг “Зууны мэдээ” сониноос аваарай.

Үнэн мэдээллийг хамтдаа хамгаалцгаая.

Бие даасан сэтгүүл зүйг дэмжин "Зууны мэдээ" захиалаарай. www.zuuniimedee.mn