Хархорум, Орхоны хөндий, 
Өвөрхангай аймаг, Монгол Улс

2026 оны наймдугаар сарын 14

Их Монгол Улсын нийслэл Хархорум хотод 2026 оны наймдугаар сарын 13–14-ний өдрүүдэд хорь гаруй улсын монголч эрдэмтэд хуран чуулж, Хархорумын түүхийн талаар эрдэм шинжилгээний илтгэлүүдийг хэлэлцлээ. Тус чуулганыг зохион байгуулахад бүх талын дэмжлэг туслалцаа үзүүлсэн Монгол Улсын Засгийн газар, Монголын ард түмэнд талархал илэрхийлж байна. 
Тус чуулганд оролцсон эрдэмтэн судлаачид дараах Тунхаглалыг дэвшүүлэн баталж байна. 

1. Хархорум бол монголчуудын үндэслэн байгуулж, олон ард түмний гараар боссон, Евразийн болон нийт хүн төрөлхтний хамтын өв мөн гэдгийг бид тунхаглаж байна. Тус хотод өөр өөр шашин, хэл, соёл, гарал үүсэлтэй ард түмнүүд нэгэн ёс журмын дор эрх тэгш амьдарч, энэ нь тэдний хүч чадлын эх үүсвэр болж байсан агаад үүнийг бид Хархорумын амин сүлд хэмээн нэрлэж байна. 

2. Хархорумын амин сүлдийг амилуулж, эртний хотыг сэргээн босгох ажил зөвхөн түүхэн баримт нотолгоо, цогц судалгаа шинжилгээнд тулгуурлан явагдах ёстой гэж бид үзэж байна. Үүний тулд дэлхийн олон улс орны эрдэмтэн судлаачдаар хянан хэлэлцүүлж, нэгдмэл ойлголт, дүгнэлтэд хүрэхийн зэрэгцээ дэлхий дахины архив, номын сан, музейнүүдэд хадгалагдаж буй Хархорумтай холбоотой эх хэрэглэгдэхүүний нэгдсэн, нээлттэй мэдээллийн сан бүрдүүлэхийг уриалж байна.

3. Хархорум хотыг сэргээн босгох ажлыг эхлүүлэхийн өмнө түүхэн судалгаа, цогц шинжилгээнд суурилсан дижитал ихэр хотыг их өгөгдөл, хиймэл оюуныг ашиглан загварчлан босгож, эртний ба шинэ хотыг хооронд нь уялдуулан холбож, симуляци хийвээс зохино. Судалгаа шинжилгээ — дижитал ихэр хотын загвар — симуляци — баталгаажуулалт — бодит сэргээн байгуулалтын ажил гэсэн дэс дараалал нь аливаа алдаанаас сэргийлэх гол баталгаа бөгөөд энэ нь дэлхийн хот суурины өвийг сэргээх болон хот байгуулалтын арга зүйн шинэ чиг баримжаа болно хэмээн үзэж байна.

4. Хархорум хотыг эртний хотын тууриас тодорхой зайтай газарт сэргээн байгуулах нь зөв бөгөөд тус хот нь эртний хоттойгоо түүх, уламжлал, соёл, орон зайны хувьд уялдаа холбоо, цогц зохирол найралтай байх зарчмыг баримталж, сүүлийн үед бусад улс орны шинэ нийслэл байгуулсан туршлага, алдаа ба онооны сургамжаас нь суралцан, олон улсын консалтинг, хот төлөвлөлт, инженерчлэл, технологи зэрэг салбарын тэргүүлэх компаниудын оролцоонд тулгуурласан ухаалаг, эко, хүн төвтэй хот байх нь зүйтэй гэсэн байр суурийг баримталж байна. 

5. Хархорум хотын түүх, соёл, сэргээн босголтын талаар олон улсын эрдэмтэн судлаачдын санал зөвлөмжийг хэлэлцэж, бүтээн байгуулалтад тусган хэрэгжүүлэх зорилго бүхий Хархорумын олон улсын эрдэмтдийн Чуулганыг гурван жил тутам зохион байгуулахыг дэмжин уриалж байна.

Хархорумын олон улсын эрдмийн Чуулганд оролцогчид