Ц.МЯГМАРБАЯР Орчин үед чөлөөт худалдааны хэлэлцээр (ЧХХ) нь олон талт худалдааны тогтолцооны дараа орох худалдааны бодлогын гол арга хэрэгсэл болж байна. 2000 оноос ийм хэлэлцээрийг дэлхийн хэмжээнд 500 орчмыг байгуулсан байдаг юм байна. Манай улс 2010 оноос чөлөөт худалдааны хэлэлцээр байгуулахад анхаарч, Ази, Номхон далайн худалдааны хэлэлцээрт нэгдэн, Япон улстай эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр байгуулсан юм. Хэлэлцээрийн үр дүнг хоёр тал харилцан ашигтай хүртэж чадахгүй байгаа тухай эдийн засагчид хэлдэг. Гэхдээ гуравдагч орнуудтай ЧХХ-ийг байгуулж, хөрш орнуудын сонирхлыг гуравдагч орнуудын хэлэлцээрийн үр дүнгээр хангаж эдийн засгаа хөгжүүлэх нь манай улсын үндэсний аюулгүй байдал стратегийн хамгаалалт болно.Тиймээс БНХАУ-тай ЧХХ байгуулахад болгоомжтой хандах нь чухал. Нөгөөтэйгүүр хууль эрх зүйн орчны хамгаалалт сул тохиолдолд ийм хэлэлцээр байгуулахад манай улс бэлэн биш. Энэ талаарх санал, дүгнэлтийг манай судлаачид өмнө гаргасан байдаг гэж “МASS” академийн судлаач, эдийн засагч Л.Ундаргаа судалгаандаа онцолсон байна. БНХАУ нь эдийн засгаараа дэлхийд нэгдүгээрт ордог, хамгийн хурдацтай өсч буй орон. Сүүлийн 30 жилийн дундаж өсөлт нь10 хувиас дээш үзүүлэлттэй хамгийн том экспортлогч дэлхийн хоёр дахь том импортлогч улс. БНХАУ нь үйлдвэрлэгч орон байхаас татгалзаж импортлогч орон гэдгээ зарлаж 2049 он хүртэл хөгжих бодлогоо тодорхойлсон. Эднийх 2021 он гэхэд нэг хүнд ногдох ДНБ-ийг 12 мянган ам.долларт хүргэх зорилт тавьсан. Энэ хүрээнд манай улс тус улсын ЧХХ байгуулахаар судалж буй есөн орны тоонд орсон байна. Ер нь олон улсын худалдааны хөгжлийн чиг хандлага нь манай улс экспортын барааны нэр төрлийг олшруулах, зах зээлийг тэлэх шаардлагатай гэдгийг сануулсаар байгаа. БНХАУ-ын хөгжил, зах зээл болон манай улсын хэрэгцээг харгалзан Монгол Улс урд хөрштэй ЧХХ байгуулах асуудлыг нарийвчилж цөөн нэр төрлийн бараагаар хэлэлцээр байгуулах боломжит хувилбарыг судлах нь чухал гэдгийг судлаач хэлж байна. БНХАУ ЧХХ байгуулж байгаа зорилго нь эдийн засгийн зорилгод худалдааны түнш орнуудаар зах зээлийн эдийн засагтай улс гэж хүлээн зөвшөөрүүлэх, түүхий эдийн хангамжийг бэхжүүлэн сайжруулах, до­тоодын компаниудын үйл ажилла­гаанд илүү хөнгөлөлттэй нөхцөл авах зэргээр тодорхойлдог аж. Харин хэлэлцээр байгуулахад экспортын бүтээгдэхүүнд шинэ зах зээл нээж тэлэх нь гол зорилго биш. Худалдаа, эдийн засгаас гадна улс төр, гадаад бодлогын зорилгоор эсвэл эдгээрийг хослуулан байгуулах нь гол зорилго аж. Энэ ч бусад улстай бай­гуул­сан хэлэлцээрийн туршлагаас ха­раг­даж байна. Тухайлбал, Асен-БНХАУ, Сапта буюу Өмнөд Азийн худалдааны хөнгөлөлттэй хэлэлцээр Лаос-Тайланд, Спартека буюу Өмнөд Номхон далайн бүс нутгийн худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээрийг дурдаж болно.Түүнчлэн Дэлхийн худалдааны байгууллагын гишүүн орнуудын дунд хэсэгчилсэн хэлэлцээр байгуулсан туршлага ч байна. Хэсэгчилсэн эсвэл цөөн нэр төрлийн бараагаар ЧХХ байгуулах болом­жийг Дэлхийн худалдааны байгууллагын хөгжиж байгаа гишүүн орнууд хоорондоо хөнгө­лөлттэй нөхцлөөр хэсэгчилсэн (дан бараагаар) хэлэлцээр байгуулах боломжтой боловч сүүлийн үед олон улсын хэмжээнд цогц хэлэлцээр бай­гуу­лах чиг хандлагатай болжээ. БНХАУ ийм хэлэлцээр байгуулахад прагматик байдлаар ханддаг. Асеаны орнууд, Пакис­тантай “тэгш бус” зарчмаар хэлэл­цээр байгуулсантай ижил ийм замаар хэлэлцээр байгуулах бо­ломжтой гэж дүгнэж байна. Манай өмнөд хөрш маш том зах зээл бөгөөд нүүрс, синтетик газ, төмөр болон ган, хонины махны хэрэгцээ цаашид нэмэгдэх хандлагатай байна. Хонины махны хувьд БНХАУ-ын гаалийн үнэ 12-23 хувь бөгөөд ЧХХ-ээр үүнийг чөлөөлөх хэлэлцээ хийх боломжтой гэж үзэж байна. Монгол Улсын гол өрсөлдөгч Австрали, БНХАУ 2023 он хүртэл ЧХХ байгуулж үнийг чөлөөлөх болсон. Энэ байдал нь цаашид Монгол Улсын хонины махны өрсөлдөх чадварыг бууруулах болно гэдгийг манай улсын ҮАБЗ-ийн судлаач, доктор, профессор Б.Отгонсүрэн дурдсан байна. Хятад улс 2018 оны байдлаар 16 оронтой ЧХХ байгуулсан бол 10 оронтой хэлэлцээрийн шатанд есөн орныг судалж байгаа юм байна. Эдгээр улстай хэлэлцээр байгуулахдаа 2-25 удаагийн уулзалтад орж 2-10 жилийн хугацааг зарцуулсан байна. Хэлэлцээр байгуулах тодорхой стратегийн аргагүй. Жижиг улсын эдийн засаг, аж үйлдвэрийн салбар дахь хамгаалал бодлоготой бүлгийн сонирхлоос зайлсхийхийг эрмэлздэг.Үүнийг нь газар зүйн уялдаагүй, жижиг орнуудыг санамсаргүй сон­гож хэлэлцээр хийх санал тавьдгаар ба­тал­даг гэж “Улаанбаатар аналитек” су­дал­гааны төвийн судлаач, эдийн за­сагч О.Эрдэнэ-Өрнөх тайлбарлаж байна. Эх сурвалж: "Зууны мэдээ” сонин