Р.ОЮУН

Аялал жуулчлалын оргил үе үргэлжилж байна. Тиймээс Монголын гурван том хийдийн нэг болох, нийслэлээс 350 км зайд байрлах Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн сумын нутаг, Бүрэнхаан уулын бэлд, Ивэн голын хөндийд орших Амарбаясгалант хийдийг зорилоо. Манж Чин улсын Энх-Амгалан хаан 1722 онд өөрийн номын багш, Халхын анхдугаар богд өндөр гэгээн Занабазарыг урьж уулзахдаа Ар Монголд нэгэн сайхан хийд байгуулж өгөхөөр болсноо дуулгажээ. Гэвч Энх-Амгалан хаан тэр жилдээ, харин өндөр гэгээн Занабазар 1723 онд тэнгэрт хальсан тул анхдугаар богдын дурсгалд зориулж 1736 он буюу тэнгэр тэтгэсэн хааны зарлигаар эхний үе шат нь дуусч хурал номыг эхлүүлсэн байна. Түүнээс хойш 1880 он хүртэл ерөнхий барилгын ажил үргэлжлэх хооронд хурал ном хэвийн явагдаж байсан талаар Амарбаясгалант хийдийн тайлбарлагч лам хурсан олон танилцуулж байв.  

Хийдийг барьж байгуулах ажлыг хариуцах төлөөлөгчийг Манж Засгийн газраас томилж, зураг төслийг нь гаргуулж, хятад барилгачдыг ирүүлэн Монголын их хүрээний лам нар болон урчуудтай хамтарсан байна. Амарбаясгалант хийдэд 28 сүм байдаг бөгөөд Цогчин дуган нь оройгүй ажээ. Учир нь хийдийн оройг хийж амжаагүй байхад инженерийг нь шалтгааны улмаас хөөж явуулсан ч уг барилгыг гүйцээж барих хүн олдоогүй учир онгорхой чигээр нь барьж дуусгажээ. Тус дуган нь Дорно дахины сүм хийдийн ур хийцтэй, чулуун суурь довжоотой, өнгө солонгоруулан пааландсан дээвэртэй, 108 баганатай. Тамгын сүм, Маналын сүм, Аюушийн сүм, Цогчин дуган, Зуугийн сүмийг байгуулж гадуур нь хэрэм барьж Амарбаясгалант хэмээн нэрлэжээ. 1738-1760 онд Лавран, Ядамын сүм, Лхүнлхагийн сүм, Нархажидын сүм, Майдарын сүмийг, 1763-1780 онд баруун, зүүн Цанидын дуган, өндөр гэгээн Занабазарын шарилын сүмийг барьж анхдугаар богд өндөр гэгээн Занабазарын шарилыг Амарбаясгалант хийдэд залж авчирсан байна.    

1937-1938 оны их хэлмэгдүүлэлтэд Амарбаясгалант хийд өртөж, лам нар нь үгүй болж хийд нь эзэнгүй хоосон сав болон үлдсэн аж. 1990 онд Т.Жамъяндагва ламтан тэргүүлж, хурал номын ажиллагааг эхлүүлснээр хийдийн үйл ажиллагаа эргэж сэргэсэн байна. Гүрү Дива Ринбүчи Амарбаясгалант хийдэд 1991 оны долдугаар сард заларч хийдийг сайн үзээд хөрөнгө оруулж сэргээхээр шийдэж Балбаас мэргэжлийн шилдэг урчуудыг авчирч Монгол Улсын түүх, соёлын дурсгалт зүйлийг сэргээн засварлах газраас ажилчид авч шуурхай ажилласнаар сэргээн засварлажээ.    

Хийдийн үүдэнд эхийн умай байх бөгөөд үүгээр орж дахин төрнө. Эхийн умайн хойноос нь орж дотор нь нар зөв 1-3 эргээд урагшаа гарснаар нүгэл арилдаг гэж үздэг байна. Одоо 30 гаруй ламтай үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа бөгөөд цогчин буюу өдөр тутмын хурлыг 10:00-12:00 цагийн хооронд хурдаг. Дүйчин өдрүүдийн хурал буюу шинийн 3, 8, 15, 25, 29, 30-нд онцгой номнуудаа хурдаг юм байна. Мөн шинийн нэгнээс 15-ны хооронд ерөөл, зургаа болон наймдугаар сард Бумбарын бумбаны тахилга, долдугаар сард Майдар эргэх болон тав хоногийн ганжуур, есдүгээр сард цам харайх гэсэн олныг хамарсан үйл ажиллагаа зохион байгуулдаг гэж байлаа.

Эх сурвалж: www.polit.mn