Т.САЙХАН

“Зууны мэдээ” сонин салбар салбарын тэргүүлэгчид, шинийг санаачлагчдыг “Leaderships forum” буландаа урьж,  Монгол Улсын хөгжлийн гарц, боломжийн талаар ярилцан тэдний сонирхолтой шийдэл, санаануудыг уншигчиддаа хүргэдэг билээ. Энэ удаа МУИС-ийн Монгол хэл, хэл шинжлэлийн тэнхимийн эрхлэгч, доктор, хэл судлаач Б.Түвшинтөгсийг урьж, ярилцлаа.  Түүний ярилцлагаас онцлох эшлэлүүдийг хүргэж байна. 

• Өвөрмонголчуудаа илүү ойлгох шиг боллоо. Тэд ямар нөхцөлд аж төрж, амьдарч байна. Том гүрэн дунд байгаа үндэсний цөөнх байхын зовлон бэрхшээл нь юу юм гээд тэднийг хайрлах сэтгэл улам илүү төрж байна. Нөгөө талаар хэл, соёлын үнэ цэнэ юу вэ гэдгийг бидэнд бага боловч ухааруулсан үйл явдал.  Хэрэв бидэнд  ийм зүйл тохиолдвол яах вэ гэсэн сэрэмжлүүлгийг ч авцгаав. 
• 1990 оны үед нийгэм өөрчлөгдөж, үндэсний ухамсар сэргэлээ.  Үүнээс хойш монгол бичгээ сэргээн хэрэглэе гэсэн уриалга, санаачилга эрчимтэй өрнөсөн. 1990-ээд оны дундуур гэхэд нийтээрээ монгол бичигт шилжинэ гэсэн ойлголт ч байлаа.  Иргэд  маань ч бэлтгэлтэй байсан.  Гэвч улс төрийн нөхцөл байдал, санхүүгийн боломж бололцооноос шалтгаалан шилжиж чадаагүй.  
• Их, дээд сургуулийн хичээлийн хөтөлбөрт монгол бичгийг заавал үзнэ гэж тусгасан байдаг.  Гэтэл хэрэгжиж чадахгүй байна.  Одоогоор сонгож судлах хичээлийн жагсаалтад л багтдаг. Тухайн оюутан хүсвэл судална. Үгүй бол орохгүй.  Уг нь хөтөлбөр дээрээ заавал судална гээд заачихаад байдаг. Гэтэл сургуулиуд нь сонгох руу оруулчихдаг.  Ийм асуудал бий.  
• Саяхан боловсролын бодлого тодорхойлдог яамнаас их дээд, сургуулийн хичээлийн хөтөлбөрөөс Монголын түүх, хэл бичгийн хичээлийг хасах болсон гэх яриа гарлаа.  Бодлогоор дэмжих байтал хасч, танах талаар яриад эхэлсэн нь жаахан харамсалтай. 
• Дэлхийд монгол хүнийг монгол болгож байгаа цөөхөн зүйлийн нэг нь хэл юм.  Эх хэлээрээ дамжуулан өв соёлоо түгээх бодлогыг олон улс орон хэрэгжүүлж байна. Манайх тэр бодлогод нь автдаг.  Үр хүүхдээ гаднын “иргэн” болгох гэж хошуурдаг. Харин монгол хэл, бичгээ дөрөв, тавдугаар зэрэгт  тавьж ханддаг.  Ер нь хүүхдийг хэт багаас нь харийн соёл, зан заншилд автуулах нь буруу.  
• Эцэг эхчүүд “ширээ, нохой” гэдгийг гадаад хэлээр хэлж чаддаг хүүхэдтэй болох гээд л зүтгээд байдаг. Жишээ нь ширээ гэдэг үг ширээ тал гэх зэргээр хийсвэрлэгдээд  баялаг утгатай гэдгийг мэддэг монгол хүүхэд төлөвшүүлэх, цаашлаад монгол хүн бий болгохдоо дургүй байна уу даа.  Аливаа хэл зүйрлэл, хийсвэрлэл олонтой байдаг. Үүнийг зөв ойлгож мэдэрч чадсан хүүхдийн хийсвэр сэтгэлгээ хамгийн сайн хөгждөг. 
• Эх хэлээрээ дамжуулж хүүхэд мэдрэмжтэй, хийсвэр сэтгэлгээтэй болно. Өөрийгөө  зөв ойлгуулж, хүний үг зөв хүлээж авдаг болно. Хошигнолыг ч хамгийн сайн эзэмшдэг.  Эх хэлээ мэдэрч, эртхэн сурч тууштай байх ийм их давуу талтай гэдгийг эцэг эхчүүд маань ойлгоосой.
• 1224, 1225  онд Чингисийн чулууны бичиг монгол бичгээр тэмдэглэгдсэн байдаг.  Үүнээс хойш гээд бодохоор 1000 орчим  жил хэрэглэжээ.  Энэ хугацаанд монгол бичгийг өөрчлөх халах, өөр бичгээр солих өчнөөн бодлого явсан. Ерөнхийдөө бид түүхэндээ 10 орчим бичиг хэрэглэсэн ард түмэн.  Үүнээс дүгнэхэд монгол бичиг бол цагийн  шалгуурыг давсан бичиг. 
• Би хэлийг хуучинсаг өөрөөр хэлбэл, түүхэн талаас нь судалдаг хүн.  Монгол хэл манж хэлтэй хэрхэн холбоотой вэ гэдгийг голчлон судалж байна. Дэлхийн хэлийг төрөл саднаар нь хувааж, ангилж үздэг. Үүнээс үзэхэд  Монгол хэл манж, түрэг, япон, солонгос хэлтэй нэг гаралтай буюу алтай хэлнээс эхтэй гэж үздэг. Үүнийг үгүйсгэдэг судлаач ч бий.  

Эх сурвалж:www.polit.mn