Б.НЯМСҮРЭН

Үндсэн хуулийн эцийн 2025 оны 10 дугаар дүгнэлтээр Эрүүгийн хуулийн 13.14 дүгээр зүйлд “Хүний нэр төр, алдар хүнд, хуулийн этгээдийн ажил хэргийн нэр хүндэд халдсан илт худал мэдээллийг олон нийтэд тараасан бол … ял шийтгэнэ.” гэж заасан нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсгийн “… эрх чөлөө, … хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн.”, Арванзургаадугаар зүйлийн 16 дахь заалтын “… үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, үг хэлэх, хэвлэн нийтлэх … эрх чөлөөтэй. …”, мөн зүйлийн 17 дахь заалтын “төр, түүний байгууллагаас хууль ёсоор тусгайлан хамгаалбал зохих нууцад хамаарахгүй асуудлаар мэдээлэл хайх, хүлээн авах эрхтэй. …”, 70 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн “Үндсэн хуульд хууль … бүрнээ нийцсэн байвал зохино” гэж заасныг тус тус зөрчсөн гэж үзэж, уг заалтыг 2025 оны арваннэгдүгээр сарын 25-ны өдрөөс эхлэн түдгэлзүүлж шийдвэрлэсэн. Үндсэн хуулийн Цэцийн энэхүү дүгнэлтийг Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы 2025 оны арванхоёрдугаар сарын 30-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэж, хүлээн зөвшөөрсөн юм. Энэхүү дүгнэлттэй холбоотойгоор Эрүүгийн хуульд өөрчлөлт оруулах асуудлаар салбар салбарын төлөөлөл оролцсон хэлэлцүүлэг өчигдөр Төрийн ордонд болов. Энэхүү хэлэлцүүлэгт хууль зүйн салбарынхнаас гадна ХЭҮК-ын гишүүд, хэвлэл мэдээллийнхэн, судлаачид гээд олон талын төлөөлөл оролцлоо.

Хэлэлцүүлгийн эхэнд МУИС-ийн Үндсэн хуулийн эрх зүйн хүрээлэнгийн захирал Х.Сэлэнгэ Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлтийн агуулгыг танилцуулсан бол МСНЭ-ийн  дэд ерөнхийлөгч З.Боргилмаа “Худал мэдээлэл тараах гэмт хэрэг ба хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө: Сэтгүүлчийн эрхийн баталгаа” сэдвээр, Монгол Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчийн зөвлөх, дэд профессор М.Хатанзориг Худал мэдээлэл тараах гэмт хэргийн шүүхийн практик сэдвээр, МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Герма, европын эрх зүйн төвийн захирал Т.Золбоо Хүний нэр төрийн эрүүгийн эрх зүйн хамгаалалт” сэдвээр тус тус илтгэл танилцуулав.

2020 оны нэгдүгээр сарын 10-ны өдөр Зөрчлийн тухай хуулиас "гүтгэх" зөрчлийг хасаж, Эрүүгийн хуулийн 13.14 дүгээр зүйлд "худал мэдээлэл тараах" гэж нэрлэн, нэмсэн нь манай улсын хэвлэлийн эрх чөлөөг боомилсон голлох үзүүлэлт болсон юм. Үүнээс үүдэн салбарын хувьд томоохон өөрчлөлт гарсан, Хэвлэлийн эрх чөлөөний индекс тасралтгүй уруудсаар байгаа, нийгэмд олон нийтийн өмнөөс дуугарч хоточ нохой болох үүрэгтэй хэвлэл мэдээллийн салбарын дуу хоолойг боомилсон, айлган сүрдүүлэх жишиг бий болсон гээд олон сөрөг үр дагаврууд гарах болсон. Тэгвэл сэтгүүлчийг худал мэдээлэл тараасан гэсэн үндэслэлээр ял тулгах, Эрүүгийн хуулиар айлгаж, залхаан цээрлүүлдэг эл асуудлыг зогсоох, энэхүү зөрчлийг Иргэний хуулиар шийдэх бүрэн боломжтой гэдгийг хэвлэл мэдээллийн салбарынхан онцолж байлаа.

Эрүүгийн хуулийн 13.14 дүгээр зүйл үйлчилж эхэлснээс хойш буюу 2020-2025 оны эхний есөн сарын байдлаар нийт 2402 хэрэг нээснээс 1634 хэрэг бүртгэлтийн хэргийг хааж, 176 эрүүгийн хэрэг үүсгэн яллагдагчаар татжээ. Тэдгээрийн 175 нь шүүхэд шилжсэн байна. Тэгвэл гомдол гаргагчдын гуравны нэг нь төрийн албан хаагч, төрийн байгууллага, улстөрчид байсан бол хариуцлага хүлээсэн этгээдүүдийн 42 хувь нь сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн байгууллага дангаараа байгаа аж.

Зөрчлийн хуульд байсан заалтыг Эрүүгийн хуульд оруулснаар улам дордож байгаа асуудлыг НҮБ болон бусад олон улсын байгууллагаас анхааруулж, эл асуудлыг анхаарах шаардлагатай талаар зөвлөмжийг Монгол Улсын засгийн газарт удаа дараа өгсөөр ирсэн. Гэвч өнөөдрийг хүртэл Эрүүгийн хуулиар шийдвэрлэх энэ зохицуулалт хэвээр байгаа нь бид олон улсын зөвлөмжийг ч үл огоорч буйг МСНЭ-ийн Гүйцэтгэх захирал Б.Ууганбаяр онцлов. Мөн ХЭҮК-ийн гишүүн Б.Энхболд “Өнөөдрийн нөхцөл байдалд иргэний журмаар шийдвэрлэнэ гэхээр хохирогч нотлох баримтаа цуглуулна, процесс удаан учир эрүүгийн шугамаар шалгаж таслан зогсоох тухай асуудлыг ярьдаг” тухай онцлон тэмдэглэж байлаа. Харин энэ талаар “Глоб” интернэшнл төвийн хуульч Б.Пүрэвсүрэн олон улсын зөвлөмжтэй холбож өөрийн байр сууриа илэрхийлсэн юм.

Тэрээр “Энд тавьсан илтгэл бол зөвхөн манай гэлтгүй хууль эрх зүй тэр дундаа НҮБ-ын Хүний эрхийн хороо олон улсын байгууллагаас өгч буй зөвлөмжүүд дээр үндэслэгдсэн мэдээлэл байгаа. Нөгөө талаар Эрүүгийн хуулиас энэ асуудлыг аваад хаячихаар бусдын нэр хүнд алдар хүнд хамгаалалттгүй болчих юм шигээр яриад байна. Гэтэл Иргэний хэргийн шүүхийн хянан шалгах нь хуулиар хамгаалагдаж байгаа гэдгийг олон нийтэд ойлгуулах ёстой. Олон улсад ч ийм жишиг бий. Манай улс энэ гүтгэх, бусдын нэр хүнд алдар хүндэд халдах гэдэг зөрчлийг Зөрчлийн хуулиас Эрүүгийн хууль руу гээд удаа дараа өөрчилж байгаа нь ч буруу. Ялын бодлого гэдэг тогтвортой байх ёстой. Тэгэхээр Эрүүгийн хуульд оруулснаар хамгаалагдах юм шиг амархан, сайхан сонсогдож байж магад. Гэхдээ Эрүүгийн хуульд оруулснаар хорих ялын шийдвэр байхгүй байхад таслан сэргийлэх гэх мэт илүү хүндээр яллах, залхаан цээрлүүлэх, хэрэг улам хүндрэх эрсдэл нэмдэг. Эрүүгийн журмаар явснаараа харин ч эрүүгийн процесс нь илүү удаашралтай байдаг шүү. Тиймээс практикт байгаа нөхцөл байдлаа бодолцож байж шийдвэр гаргах ёстой. Эрүүгийн хуульд оруулахад юунд яараад байгаа юм бэ гэдгийг ойлгохгүй байна” гэв.

Ийнхүү хуульчид болон хэвлэл мэдээллийн төлөөллүүд Иргэний хуулиар зохицуулах асуудлаар онцолж хэлэлцүүлэг зохион байгуулах санал гаргалаа. Хэлэлцүүлгийг удирдсан УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин ч дараагийн хэлэлцүүлгийг Иргэний хуультай холбогдуулан хийх нь зүйд нийцнэ гэсэн агуулгыг дэмжиж ирэх долоо хоногт хэлэлцүүлэг зохион байгуулахаар үүрэг болгов.

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2026 ОНЫ ДӨРӨВДҮГЭЭР САРЫН 1. ЛХАГВА ГАРАГ. № 61 (7803)

Хуурамч мэдээлэл хаа сайгүй тархах болсон энэ үед баримттай, эх сурвалжтай, үнэн бодитой мэдээллийг “Зууны мэдээ” сониноос аваарай.

Үнэн мэдээллийг хамтдаа хамгаалцгаая.

Бие даасан сэтгүүл зүйг дэмжин "Зууны мэдээ" захиалаарай. www.zuuniimedee.mn