Увс аймгийн “Увс-1” талбайд 2015 оноос газрын тосны хайгуулыг эхлүүлсэн асуудлыг манай сонин хөндөн бичсээр байгаа билээ. Засгийн газрын тогтоолоор хайгуул хийх эрхийг авсан БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай “Монголиа гладвилл Увс петролиум” компани өнгөрсөн жил Увс аймгийн зарим сумдын иргэдийн эсэргүүцэлтэй тулгаран үйл ажиллагаагаа зогсоосон. Хайгуулын ажлыг эхлүүлэх зөвшөөрөл бүхий байгаль орчны нарийвчилсан үнэлгээг хийхдээ орон нутгийн иргэдийн санал аваагүй, холбогдох баримтыг хууль бусаар үйлдсэн зэрэг зөрчил тухайн үед гарч байв. Энэ асуудлаар Ашигт малтмал, газрын тосны газрын дарга Д.Цогтбаатар саяхан хэвлэлд ярихдаа “Тухайн компани орон нутагтай тохиролцож, орон нутгаас зөвшөөрөл авах зайлшгүй шаардлагатай. Ирэх сард багтааж орон нутгийн уулзалтыг хийхээр төлөвлөж байна. Компани, орон нутаг, агентлагийн хамтарсан уулзалтыг хийнэ” гэв. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний тухай хуулиар уул уурхайн ажил эхлэхээс өмнө нөлөөлөлд өртөх орон нутгийн иргэдээс санал авах ёстой. Хууль сахиулагч төрийн байгууллагын зүгээс үйл ажиллагаа нэгэнт эхэлж, орон нутгийн иргэдийн эсэргүүцэлтэй тулгарсны дараа зөвшөөрөл авах асуудлыг ярьж байгаа нь анхаарал татаж байна.

Увс нуурын орчим дахь Хүрэл зэвсгийн үеийн хиргисүүрийн тэмдэглэгээ. Судлагдаагүй археологийн олдворууд Увс аймагт маш их бий.

“Увс-1” талбайн байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээ хийх явцад үүссэн дээрх зөрчлөөс үүдэн үнэлгээ хэрхэн хийгдсэн асуудал урган гарч буй юм. Учир нь Увс аймаг байгалийн хувьд онцлог, онгон дагшин газар нутаг, ан амьтантай. Зөвхөн байгаль орчноор зогсохгүй түүх соёлын асар үнэтэй дурсгалуудыг хадгалж буй нутаг. Алслагдмал байдлаас үүдэн байгаль орчин, түүх дурсгалын судалгаа бүрэн хийгдээгүй гэж мэргэжлийн хүмүүс онцолдог. Тиймээс Увс аймгийн 19 сумын 14-т нь газрын тосны хайгуул хийхээр болсон тус газар нутагт байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээг хэрхэн хийсэн талаар судаллаа.

Төслийн эхний ажлын хүрээнд Увс аймгийн Тэс, Наранбулаг, Зүүнговь сумын нутгийг хамруулж байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээг “Говь хангайн төгөл” компани хийж гүйцэтгэжээ. Газрын тосны хайгуулын явцад агаар, хөрс, газрын гадарга, ургамал болон амьтны аймаг, усны нөөц, түүх соёлын дурсгалд хэрхэн нөлөөлөх, нөлөөллийг хэрхэн багасгах тухай зэрэг мэдээллүүдийг үнэлгээний тайланд бичсэн байна.

Увс аймгийн хувьд, тэр дундаа Увс нуур орчим археологийн үнэт олдвор, дурсгалууд маш ихээр хадгалагдаж байдгийг түүхийн олон эх сурвалжид тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Ялангуяа Хүрэл зэвсгийн үеийн хиргисүүр, чулуун байгууламж маш олноор байдаг ажээ.

Тэгвэл газрын тосны хайгуулын “Увс-1” талбайн археологийн судалгаа хэрхэн явагдсаныг үзвэл “Монголиа гладвилл Увс петролиум” компанийн захиалгаар ШУТИС-ийн судалгааны баг Наранбулаг, Тэс, Зүүнговь сумын нутагт ажиллажээ. Судалгааны баг 2016 оны тавдугаар сарын 7-15-ны хооронд гурван сумыг хамарсан талбайд түүх, соёлын дурсгалын хайгуул хийснийг тайланд дурдсан байна. Судалгааны дүнд гурван сумын нутагт 100 орчим хиргисүүр, гурван булш, нэг хадны зураг, таван хүн чулуун хөшөө, таван буган чулуун хөшөө, зургаан хүрлийн үеийн хөшөө, нэг тахилын онгон, хоёр тахилгат овоо байгааг тогтоосон гэнэ. Түүнчлэн тайланд “...Уг дурсгалууд байгаа хэсэг, хамгаалалтын бүсийг оролцуулсан талбайд ашигт малтмалын хайгуулын өрөм тавих, суваг шуудуу татах, нүх ухах, том техник дэргэдүүр нь явах зэргээр хөрсийг гэмтээж болохгүй. Дээр дурдсанаас бусад археологийн дурсгал илрээгүй талбайд геологийн хайгуулын үйл ажиллагаа явуулахад түүх соёлын дурсгалын талаас харшлах зүйлгүй болно” гэжээ. Харамсалтай нь археологийн уг судалгааг салбарын эрдэмтэд судалгааны хугацаанаас эхлээд шүүмжилж байна.

Увс аймаг нийслэлээс 1500 гаруй км алслагдсан, гурван сумыг хамарсан судалгааг тайланд дурдсанаар найм хоногийн хугацаанд археологийн судалгааг бүрэн хийх боломжгүй гэж тэд үзэж байна. Энэ тухай ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн Археологи, угсаатан зүй авран хамгаалах судалгааны салбарын эрхлэгч Ч.Амартүвшингээс тодруулсан юм. Тэрээр “Уул уурхайн компаниуд түүх соёлын дурсгалын хайгуул хийх багийг сонгохдоо аль хямд өртөгтэй, богино хугацаанд хийхийг сонгодог. Увс аймаг, Увс нуур орчим бол түүх соёлын маш онцгой ач холбогдолтой газар нутаг учир судлахад хугацаа их шаардана. Олон судлаач ажиллах шаардлагатай. Гэтэл найм хоногийн хугацаанд археологийн судалгаа хийнэ гэсэн ойлголт байхгүй. Энэ бол компанийн хөрөнгийн чадавх, түүх соёлын дурсгалдаа хандаж байгаа хандлага л харагдаж байна” гэж байна. Тэрээр Увс аймаг дахь түүх, соёлын дурсгалын талаар “Увс нуур өөрөө эртний нүүдэлчдийн нутаг. Нүүдэлчид гол усаа, бэлчээрээ дагасан амьдралын хэв маягтай байдаг. Тиймээс оршуулгын зан үйл, тухайн дурсгалаа үлдээх нь бас л гол нуурын дэргэдүүр байдаг. Дээрээс нь Увс нуурыг тойроод сондгой сайхан уулс бий. Тэр уулсыг түшсэн археологийн дурсгалууд байгаа. Дийлэнх нь Хүрэл зэвсгийн үеийн хиргисүүр, чулуун байгууламж хамгийн олон тоотой байгаа. Баруун Монгол буюу Алтайн бүс нутаг өөрөө томоохон дурсгалыг хадгалж үлдсэн газар. Мөн чулуун зэвсгийн дурсгал байгаа гэсэн мэдээлэл их. Газарзүйн байдал нь элсэрхэг учраас чулуун зэвсгийн үеийн олдвор байх өндөр магадлалтай” гэлээ.

Ийм чухал ач холбогдолтой судалгааг хэдхэн хоногт гүйцэтгэсэн тайлан үнэнд хэр нийцэх вэ. Бид энэ талаар тодруулахаар “Говь хангайн төгөл” компанитай холбогдоход “Хариуцсан хүмүүс ажилтай байгаа тул мэдээлэл өгөх боломжгүй” гэв.

Зөвхөн археологи ч бус ус, агаар, хөрс, ургамал, амьтны аймагт хайгуулын ажиллагаа хэрхэн нөлөөлөхийг байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээнд хэрхэн тусгасан бол. Салбарын томоохон судлаачид түүнд хэрхэн хандаж байна вэ?

Үргэлжлэл бий.