Янжинлхамын хишигт найрагч А.Лхагва

2024-11-28
Нийтэлсэн: Админ
 5 мин унших

П.ЛХАГВАЖАРГАЛ

 

Монголын яруу найргийн шилдэг бүтээл шалгаруулах “Болор цом” наадам Улс тунхагласны баярын өдөр олон түмэн үзэгчдийнхээ алга ташилт дор амжилттай зохион байгуулагдлаа. Д.Нацагдоржийн болон МЗЭ-ийн шагналт, Дундговийн Дэрэнгийн харьяат яруу найрагч А.Лхагва “Морин хуурын хэл” шүлгээрээ үзэгч, сонсогчдынхоо сонорыг мялааж “Болор цом”-ын эзнээр тодров.

 

-“Болор цом” наадам сайхан боллоо. Таны хувьд олон жил шүлэг найргаа өргөн барьж, энэ жил цомын эзнээр тодорлоо?

-Монголын зохиолчдын эвлэл гэх энэ сайхан айлын алтан хойморт үе үеийн өтгөс буурлууд ханхайж суусаар 90 гаруй жилийн түүхийг үдсэн байна. Энэ айлаас ургасан “Болор цом” наадам маань мөн 40 гаруй жилийн түүхийг бүтээжээ. Монгол төрийн наадамтай адил жил алгасалгүй зохион байгуулдаг монгол найрагч, монгол зохиолч, монгол хэлтний төгөлдөр сайхан наадам юм. Жил ирэх тусам дэлгэр сайхан болж байна. Сэтгэл их хөдөллөө. Сайхан байна. Би түрүүлэхийг гол болголгүй сайхан уралдъя л гэж бодсон. Монгол уяач “Морь, хүүхэд минь мэнд сайхан давхиасай” гэдэгтэй адил би “Болор цом”-доо тоосоо өргөдөг.

-Дэрэн нутгаараа овоглож сайхан наадлаа. Тэргүүн байранд хөтөлсөн “Морин хуурын хэл” шүлгийнхээ тухай яривал?

-Морин хуурын хэлийг монгол газар, монгол хүний, тэнгэрийн хэл гэж боддог. Биднийг орчлон хорвоод орчуулагагүй таниулж, мэдрүүлж буй ганц хэл хэмээн тунгааж  шүлэглэсэн юм. Дундговийн Дэрэн бол аугаа гайхамшигтай нутаг. Уртын дууны хатан хаан Н.Норовбанзад, миний багш Ц.Чимиддорж тэргүүтэй гайхамшигт хүмүүний төрсөн нутаг. Энэ л нутаг, уул усаараа бахархаж сууна. Ээж минь одоо 90 гаруй настай, сайхан буурал бий. Би байгаль, ахуй соёлдоо ойрхон өссөн малчин айлын хүүхэд. Тиймдээ ч өөрийн мэддэг, сэтгэлд ойр тэр зүйлээ бичдэг. Багаасаа шүлэг найраг, уран зураг, ном зохиолд дуртай байлаа. Энэ сайхан ертөнцөд хөл тавьсандаа баярладаг.

-Шүлэг найрагт дуртай залууг энэ хүртэл тууштай алхахад таны багш Ц.Чимиддоржийн гавьяа их болов уу?

-Монгол түмний нандин сайхныг дуулсан Ц.Чимиддорж багштайгаа учирсан минь их зол баяр юм. Би багштайгаа нэлээд хожуу учирсан. 1989 онд Дундговь аймагт “Хөгжимт драмын театр” байгуулах үеэр шүлэг зохиол оролддог Дэрэнгийн хүү гэж анх танилцаж байлаа. “Соёолон морьдын тоос” анхны номоо 1994 онд гаргахад багш маань өмнөх үгийг бичиж, их урам хайрласан юм. Түүнээс хойш муу юм бичиж болохгүй гэж мэрийж, хичээлээ. Би 10, 10-н жилийн зайтай цөөхөн ном гаргасан хүн. “Сарны дарс”, “Дөрөөн дээрээ”, “Нүүдэлчний тэнгэр” гэсэн ном байна. Дуулаад ханашгүй баян нутаг ус, адуу мал, ахуй соёлоо өгүүлэх дуртай.

“... Энэ хүлэг Монголын яруу найргийн 1990-ээд оны зурхайгаас эргэсэн идэр морьдын цээжинд эхний хэдтэй үзэлцэнхэн гарч иржээ. Золоороо, зоргоороо давхиасай. Болж өгвөл ташуур хүргэхгүй юмсан. Дэрэнгийн агь буурал толгод дунд чүүчигнэнхэн тэнцсэн энэ унага нь одоохон барианд орж хөлсөө хусуулах гэж байна. Хөлснөөс нь Дэрэнгийн тоос шороо, өвс ногоо, ус нуур амтагдаж байвал болох нь тэр. ... Цаана чинь соёолон морьд! Бөөн гал, их салхин айсуй...

Нутгийн үрээний хөлсийг хусах гэж хөөрч давхисан яруу найрагч Цэндийн Чимиддорж”

-Таны бичсэн дууны шүлгүүд монголчуудын дунд их алдартай. Шүлэг бичих сэдэл, мэдрэмж хаанаас төрдөг вэ?

-Дууны хэдэн сайхан бүтээлтэй. Н.Гантулга дүү минь “Дэлгэр найрын хоймор”-ыг их сайхан бүтээл гэж боддог юм билээ. Ингэж үнэлсэнд нь баярлаж явдаг. Хөтчийн дуу гэж Өвөрмонголд их дуулагддаг гэнэ. Дуу бол шүлэг найргаас илүү ард түмний сэтгэл зүрхэнд хүрч, аманд нь хүлхэгддэг ерөөлтэй зүйл юм. Дууны сайхан бүтээлүүд минь түмэн олонд бас сайхан хүрчээ. Энэ сайхан бүсгүйчүүд, эмэгтэйчүүдэд дурлаж, хайрлахаар шүлэг найраг чинь урсаад л байна. Би дурлах тусам л шүлэг бичдэг. Бас “Сэтэрт тал”, “Дэрэнгийн дуулал” тэргүүт нутаг усныхаа тухай бүтээл туурвих нь бий. Харин эхнэртээ зориулсан бүтээл тун цөөхөн юм билээ. Хажуудах эрдэнээ мэдэхгүй өөр гараг, эрхэст аялаад явдаг юм байна.

 

“Морин хуурын хэл”

 

Сэтгэлээс үүссэн салхинд

Хээрийн салхи хөлчүүрнэ

Тэнгэрээс үүдсэн аялгуунд

Уулсын сэтгэл халууцна

Морин хуурын эгшиглэн

Ийм эртний хэл

Монгол газар үүссэн

Эх сайхан хэл

Энэ хэлийг анирдсан хүн

Эрэмшин омогшино

Энэ хэлийг сонордсон хүн

Элэг нь дэвтэж уярана

Тэнгэрийг

Тэр өндрийг

Туг гэрэгээрээ өргөж

Туйлсан их суу залиар

Сүлд хийморьтой болгосныг

Тэнгэрийн үгээр хүүрнэнэ

Талыг Талбиун уудмыг

Тэнгис далайг цалгиаж

Тивийг сэрээсэн нүүдлээр

Тэнүүн уудам болгосныг

Тальн хэлээр шуранхайлна

Морин хуурын хэл

Монгол тэнгэрийн хэл

Монгол газрын хэл ээ.

Унаж сөхөрсөн үед

Уруудаж бүдэрсэн цагт

Морин хуурын үүрсээн

Монгол хүнийг сэрээсэн

Морьтой гэдгийг нь сануулсан

Халирч зэлэрсэн үед

Хавтайж бөхийсөн цагт

Морин хуурын төвөргөөн

Монгол хүнийг сэхээсэн

Мордоод давхихыг харуулсан

Сүлд хийморийг сэрээж

Сүгнийтэл тэнгэрийн дээр гаргаж

Элэр аялгуу нь наранд хүргэж

Эртний өвгөдтэй уулзуулж

Хөөрөг зөрүүлэн хуучлуулж

Хөх толбыг минь тодруулж өгдөг

Морин хуурын хэл

Монгол хүмүүний хэл ээ

Бадран омогшихын бал

Бахархан гэрэлтэхийн гал

Морьтон монголын хөл

Монголыг асаасан хэл

Энэ хэлээр биднийг

Эх дэлхий танина

Энэ хэлээрээ бид

Элэн галавтай ч ярилцана

Морин хуурын хэлээрээ

Монгол язгуурын хэлээрээ

Дээд сансарыг ч уяраана

ДЭЛХИЙГ ДАХИН ДАГУУЛНА АА

 

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2024 ОНЫ АРВАННЭГДҮГЭЭР САРЫН 28. ПҮРЭВ ГАРАГ. № 230 (7474)

 

В.Путин, Д.Трамп, Ши Жиньпин нарын уулзалтыг дэлхийн хэвлэлүүд хэрхэн дүгнэв?

Гурван их гүрний удирдагч анх удаа гурван талт уулзалт хийж, энх тайвны тухай хамтарсан тунхаглал гаргасан

1 цаг 45 мин
Монгол–Оросын хэвлэл мэдээллийн форум хиймэл оюун ухаан, мэдээний шинэ формат, соёлын онцлогийг хэлэлцэв

Монгол, Оросын сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн салбарын мэргэжилтнү

6 цаг 50 мин
Өрнөдөд сандрал, Дорнодод найдвар, Шэньжэнээс томоохон ахиц дэвшил гарна гэж хүлээж байна

Тэднийг гурван бүлэгт хувааж болно. Геополитикчид (ихэнх нь барууныг баримжаалдаг бөгөөд одо

13 цаг 18 мин
У.Хүрэлсүх: Эх орныхоо эрх ашгаас урвасан хэнтэй ч Монгол төр тохиролцох ёсгүй

Монгол Улсын зургаа дахь Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх бүрэн эрхийнхээ хугацааг дуусахаас өмнө өөрийн хүсэл

13 цаг 18 мин
Д.Ариунсайхан: Хүүхдийн эрүүл мэндийн төлөө “Lumi care” эмнэлэг үзлэг, зөвлөгөөгөө үнэгүй хүргэдэг

НҮБ-аас 1959 оны энэ өдөр Хүүхдийн эрхийн тухай тунхаглал, 1989 онд Хүүхдийн эрхийн тухай конвенцыг

13 цаг 18 мин
У.Хүрэлсүх: Эх орныхоо эрх ашгаас урвасан хэнтэй ч Монгол төр тохиролцох ёсгүй

У.Хүрэлсүх: Эх орныхоо эрх ашгаас урвасан хэнтэй ч Монгол төр тохиролцох ёсгүй

Өчигдөр 16 цаг 51 мин
Х.Тэмүүжин: Төмөр замын хэрэг бол дэлхийн том мафууд ч төлөвлөж чадахгүй хэмжээний зохион байгуулалттай гэмт хэрэг

Х.Тэмүүжин: Төмөр замын хэрэг бол дэлхийн том мафууд ч төлөвлөж чадахгүй хэмжээний зохион байгуулалттай гэмт хэрэг

Өчигдөр 14 цаг 25 мин
Н.Ариунболд: Шахмал түлшний аюулгүй байдалтай холбоотой зөрчилд үйлдвэрлэгчээс нөхөн төлбөр шаардах боломжтой

Шахмал түлшний угаарын хийн хордлого ба хохирогчдын эрхийн талаар өмгөөлөгч Н.Ариунболдтой ярилцлаа. 

Өчигдөр 06 цаг 00 мин
Хуулийн төсөл: Хаврын морин уралдааныг зөвшөөрнө, зөвшөөрөхгүй

УИХ-ын гишүүн У.Отгонбаяр нарын 25 гишүүн хаврын морин уралдааныг сэргээн з

Өчигдөр 06 цаг 00 мин
Н.Учрал: Төрийн тэргүүний эхлүүлсэн жишгийн дагуу бүгд шалгуулах ёстой

Өчигдрийн улс төр Ерөнхий сайд Н.Учралын мэдэгдлээр эхэлж, Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхи

Өчигдөр 06 цаг 00 мин